Jak przygotować się do badania „wolny testosteron”: zasady oddawania

Wolny testosteron to niewielka część hormonu, która nie jest związana z białkami krwi i może bezpośrednio przenikać do komórek. Badanie na niego zleca się, gdy testosteron całkowity nie daje jednoznacznej odpowiedzi. Ale właśnie tu jest najwięcej zamieszania: istnieje kilka metod pomiaru, a jakość przygotowania wpływa na wynik nie mniej niż w przypadku hormonu całkowitego. Redakcja wyjaśnia, jak oddać to badanie prawidłowo.

Czym jest wolny testosteron i kiedy się go oznacza

We krwi testosteron krąży w trzech postaciach. Większa część jest silnie związana z globuliną wiążącą hormony płciowe (SHBG), znaczna część — słabo związana z albuminą, a tylko około 1–3% pozostaje w stanie wolnym. Frakcję wolną i związaną z albuminą razem często nazywa się testosteronem „biodostępnym”.

Logika badania jest prosta: jeśli u danej osoby zmieniony jest poziom SHBG, testosteron całkowity może wprowadzać w błąd. Wysoki SHBG (na przykład u starszych mężczyzn lub przy nadczynności tarczycy) „ukrywa” niedobór za prawidłową liczbą całkowitą, a niski SHBG przy otyłości lub insulinooporności stwarza wrażenie niedoboru tam, gdzie frakcja wolna jest prawidłowa.

Wytyczne kliniczne Endocrine Society (Bhasin et al., 2018) zalecają oznaczanie wolnego testosteronu u mężczyzn z testosteronem całkowitym w pobliżu dolnej granicy normy oraz w stanach zmieniających stężenie SHBG. Podobne podejście stosowali autorzy Europejskiego badania starzenia się mężczyzn (EMAS), gdzie do rozpoznania późnego hipogonadyzmu oceniano zarówno hormon całkowity, jak i wolny wraz z objawami.

U kobiet wolny testosteron lub obliczeniowy „wskaźnik wolnych androgenów” stosuje się przy diagnostyce hiperandrogenizmu, w szczególności zespołu policystycznych jajników. Tam stężenia hormonu są niskie, dlatego wymagania co do dokładności metody są jeszcze wyższe.

Metody: obliczenie, dializa i bezpośredni immunotest

Za „złoty standard” uważa się dializę równowagową: próbkę surowicy oddziela się półprzepuszczalną błoną i mierzy, ile hormonu przez nią przeszło. Metoda jest dokładna, ale pracochłonna i kosztowna, dlatego dostępna głównie w laboratoriach referencyjnych.

W codziennej praktyce najczęściej stosuje się obliczeniowy wolny testosteron. W tym celu laboratorium mierzy testosteron całkowity, SHBG i (w miarę możliwości) albuminę, a następnie oblicza frakcję wolną według wzoru zaproponowanego przez Vermeulena i współautorów (1999). Autorzy wykazali, że obliczenie dobrze zgadza się z dializą równowagową.

Trzeci wariant to tak zwany bezpośredni, czyli analogowy, immunotest wolnego testosteronu. Stanowisko Endocrine Society (Rosner et al., 2007) oceniło tę metodę jako niewiarygodną: jej wyniki zależą od stężenia SHBG i systematycznie różnią się od dializy. Dlatego redakcja radzi dopytać w laboratorium, jaką metodą oznacza się ten wskaźnik.

Wynika z tego praktyczny wniosek: jakość obliczeniowego wolnego testosteronu nie może być wyższa niż jakość pomiaru testosteronu całkowitego i SHBG. Zatem zasady przygotowania do badania „całkowitego” w pełni dotyczą i „wolnego”.

Podstawowe zasady przygotowania

Ponieważ frakcja wolna jest pochodną hormonu całkowitego, obowiązuje ją ten sam rytm dobowy. Krew oddaje się rano, orientacyjnie do 10:00–11:00, o tej samej porze przy wszystkich powtórnych badaniach. Porównanie wyniku porannego z wieczornym może stwarzać złudzenie gwałtownych zmian.

Na czczo — to warunek obowiązkowy. Przyjęcie glukozy obniża stężenie testosteronu, co wykazano w badaniach klinicznych, dlatego ostatni posiłek powinien być na 8–12 godzin przed pobraniem. Wodę można pić, słodkich napojów, kawy z cukrem lub mlekiem — nie.

• poranne pobranie, o stałej dla ciebie porze;
• 8–12 godzin bez jedzenia;
• zwykły sen w noc poprzedzającą, bez zmian nocnych;
• bez intensywnych treningów i alkoholu na dobę przed badaniem;
• nie oddawać podczas ostrej choroby;
• poinformować lekarza o wszystkich lekach, hormonach i suplementach, w tym o biotynie.

Oddawaj testosteron całkowity i SHBG z jednej probówki i w jednym laboratorium. Jeśli zaproponują ci „obliczenie” wolnego hormonu na podstawie wyników z różnych dni lub różnych laboratoriów, otrzymana liczba będzie miała mało sensu.

Biotyna w wysokich dawkach, którą często zawierają kosmetyczne kompleksy witaminowe, może wpływać na immunotesty zarówno testosteronu, jak i SHBG. FDA ostrzegała o takiej interakcji. Okres, na jaki warto pominąć przyjmowanie, dopytaj w laboratorium.

Co zmienia SHBG i albumina

Stężenie SHBG podnoszą wiek, nadczynność tarczycy, choroby wątroby, przyjmowanie estrogenów doustnych i niektórych leków przeciwpadaczkowych, a także wyraźny deficyt kaloryczny. Obniżają — otyłość, insulinooporność i cukrzyca typu 2, niedoczynność tarczycy, przyjmowanie androgenów i sterydów anabolicznych, glikokortykosteroidów.

Czynniki te nie są „błędami przygotowania” — odzwierciedlają rzeczywisty stan organizmu. Ale trzeba o nich wiedzieć, aby prawidłowo interpretować wynik. Na przykład u osoby na ostrej diecie SHBG może przejściowo wzrosnąć, a wolny testosteron będzie niższy niż przy zwykłym odżywianiu.

Albumina obniża się przy ciężkich chorobach wątroby, nerek, przy znacznych utratach białka lub wyniszczeniu. Większość laboratoriów w obliczeniu używa standardowej wartości albuminy, ale przy wyraźnych odchyleniach lekarz może poprosić o jej osobny pomiar.

Osoby uprawiające sporty siłowe powinny szczerze poinformować lekarza o stosowaniu jakichkolwiek preparatów hormonalnych. Egzogenne androgeny hamują SHBG i własne wydzielanie, więc bez tej informacji wynik zostanie zinterpretowany błędnie.

Typowe błędy i powtórne badanie

Najczęstszy błąd to oddanie „wolnego testosteronu” bezpośrednim immunotestem bez hormonu całkowitego i SHBG oraz wyciąganie wniosków z jednego wskaźnika. Taki wynik trudno porównywać z badaniami klinicznymi, w których stosowano dializę lub obliczenie.

Drugi błąd to pobranie krwi po śniadaniu lub w drugiej połowie dnia. Trzeci — badanie zaraz po chorobie, nieprzespanej nocy lub zawodach. Wszystkie te okoliczności przejściowo obniżają hormon i mogą stać się przyczyną niepotrzebnego leczenia.

Wytyczne Endocrine Society radzą potwierdzać niski testosteron powtórnym badaniem. Dla wolnego hormonu obowiązuje ta sama logika: powtórne pobranie w analogicznych warunkach, najlepiej w tym samym laboratorium, tą samą metodą obliczenia.

Wreszcie jednostki miary. Wolny testosteron wyraża się w pmol/l, nmol/l, pg/ml lub ng/dl w zależności od laboratorium. Przedział referencyjny jest zawsze przypisany do metody, dlatego kieruj się normą podaną na twoim wyniku.

Wnioski redakcji

Wolny testosteron to przydatny wskaźnik, gdy hormon całkowity znajduje się na granicy normy lub gdy zmieniony jest SHBG. Najbardziej wiarygodnie uzyskuje się go dializą równowagową lub obliczeniem na podstawie testosteronu całkowitego, SHBG i albuminy.

Przygotowanie jest takie samo jak do testosteronu całkowitego: rano, na czczo, zwykły sen, bez treningów i alkoholu w przeddzień, z poinformowaniem lekarza o wszystkich preparatach. Bezpośrednich testów analogowych lepiej nie używać jako podstawy decyzji.

Polecamy również przeczytać nasze artykuły o przygotowaniu do badań testosteronu całkowitego, SHBG i estradiolu — te wskaźniki najczęściej ocenia się razem.

Bibliografia

1. Vermeulen A, Verdonck L, Kaufman JM. A critical evaluation of simple methods for the estimation of free testosterone in serum. J Clin Endocrinol Metab. 1999;84(10):3666–3672.
2. Rosner W, Auchus RJ, Azziz R, et al. Position statement: utility, limitations, and pitfalls in measuring testosterone: an Endocrine Society position statement. J Clin Endocrinol Metab. 2007;92(2):405–413.
3. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
4. Wu FC, Tajar A, Beynon JM, et al. Identification of late-onset hypogonadism in middle-aged and elderly men. N Engl J Med. 2010;363(2):123–135.
5. Brambilla DJ, Matsumoto AM, Araujo AB, McKinlay JB. The effect of diurnal variation on clinical measurement of serum testosterone and other sex hormone levels in men. J Clin Endocrinol Metab. 2009;94(3):907–913.
6. U.S. Food and Drug Administration. The FDA warns that biotin may interfere with lab tests: FDA safety communication. 2017.